11 kwietnia

11 kwietnia

11 kwietnia 1775 r. oficjalnie zakończono w Warszawie sejm, który przeszedł do historii pod mianem rozbiorowego. Jego wyjątkowość przejawiała się nie tylko w formalnym zaakceptowaniu agresji sąsiadów ale również w niespotykanej długości obrad, gdyż trwał aż 2 lata.

Na mocy jego postanowień Rzeczpospolita traciła około 1/3 terytorium oraz ludności. Za największego beneficjenta rozbiorów można uznać Prusy, które zrealizowały plan połączenia ziem Brandenburgii oraz Prus. Prusy w marcu 1775 roku narzuciły niekorzystny dla Rzeczpospolitej traktat handlowy. Rozbiory odcięły dostęp państwa do morza i państwo polskie, nie mając wyboru, musiało się zgodzić na nałożone przez Prusy cła, które na wiele lat osłabiły polski handel bałtycki. Prusy wymusiły także zgodę na swobodny import pruskich towarów przemysłowych.

Władza królewska została ograniczona: król stracił prawo do samodzielnego mianowania oficerów, ministrów i senatorów oraz nadawania starostw. Wprowadzono dzierżawę królewszczyzn, które miały być rozdzielane w drodze licytacji. Niejako w ramach rekompensaty król otrzymał w na własność 4 starostwa.

Niemniej nie można pominąć decyzji sejmu, które wywarły pozytywny skutek na sytuację w państwie. Po pierwsze utworzono Radę Nieustającą, w zamiarze organ do kontrolowania króla oraz łatwiejszy w kierowaniu przez ambasadorów niż sejm (chodziło o mniejszą ilość osób do przekupienia). Rada Nieustająca działała do czasu Sejmu Czteroletniego i okazała się pierwszym polskim nowożytnym rządem, w którym decyzje zapadały większością głosów. Działające w jej ramach Komisje były w stanie stworzyć przy wsparciu króla sprawnie działającą administrację, co było novum w Rzeczpospolitej. Dodatkowo dzięki mądrym decyzjom Stanisław August Poniatowski uzyskał znaczny wpływ na prace Rady.

Po drugie to właśnie sejm rozbiorowy powołał do życia Komisję Edukacji Narodowej, która miała zatroszczyć się o majątek po skasowanym zakonie jezuitów. O KEN pisaliśmy (i zapewne będziemy jeszcze pisać) wielokrotnie w ramach naszych „Kartek z kalendarza”. Działalność KEN nie sposób przecenić, gdyż to dzięki jej pracom w upadającej Rzeczpospolitej znaleźli się ludzie, którzy przekazali płomień polsko-litewskiej kultury następnym pokoleniom żyjącym już pod zaborami.

W końcu przeprowadzono szereg mniejszych, ale również pożytecznych zmian. Wprowadzono stały podatek ‒ podymne, który był przeznaczony na utrzymanie wojska. Zezwolono szlachcie na zajmowanie się handlem, rzemiosłem i bankowością bez sankcji utraty szlachectwa. W dużym stopniu ograniczono władzę hetmanów nad wojskiem reformując je w pewnym stopniu do ówczesnych standardów. Całe ustawodawstwo sejmu zakończonego w 1775 r. było gwarantowane przez ościenne mocarstwa. 

Na ilustrację dzisiejszego wydarzenia wybraliśmy rycinę Noëla Le Mire wg rysunku Jean-Michela Moreau "Le gâteau des rois", czyli "Królewski kołacz", alegorię rozbioru Polski z 1773 roku.