27 czerwca. Rocznica powstania TOnZP

27 czerwca. Rocznica powstania TOnZP

Często, kiedy prowadzimy swoje mniejsze czy większe badania dotyczące obiektów, które zostały zniszczone w czasie drugiej wojny światowej odnajdujemy w internecie stare zdjęcia. Skąd się tam wzięły? Część zbiorów odbitek przedwojennych pochodzi z prywatnych kolekcji, czy choćby ze zbiorów instytucji związanych z tymi obiektami. W kolekcji Instytutu Sztuki przy Polskiej Akademii Nauk jest też kilka tysięcy zdjęć, które były wykonane specjalnie w tym celu aby upamiętnić tamten świat dla potomnych.

Dzisiaj wypada 111 rocznica powstania Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, w tym samym roku, tj. w 1906, równolegle powstało Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Jest to początek pracy stowarzyszeń mających na celu popularyzację działań dążących do ochrony dziedzictwa narodowego. Po pięciu latach działalności, czyli w roku 1911, TOnZP nabywa kamienicę Baryczków przy warszawskim rynku i od 1912 staje się ona ich siedzibą. W okresie pierwszej wojny światowej powstaje sieć Towarzystwa i do szczególnie aktywnych należą te w Piotrogrodzie, Moskwie, Mińsku i Kijowie. Dotychczas zabytki, poza nielicznymi, nie były otaczane szczególną ochroną. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami doprowadza do rewitalizacji ponad stu obiektów oraz rozpoczyna tworzenie katalogu, w którym w 1919 znajduje się zbiór kilkuset tysięcy zabytków. Na potrzeby katalogu wykonanych zostaje wiele zdjęć, z których ponad sześć tysięcy znajduje się obecnie w zdigitalizowanej formie na stronie IS PAN.

Powstanie rejestru zabytków ruchomych i nieruchomych oraz jego szczegółowej dokumentacji zawierającej fotografie, lokalizacje oraz prawa własności pozwoliły w odzyskaniu wielu dzieł sztuki po pierwszej jak i po drugiej wojnie światowej. Już w roku 1917 dzięki współpracy kół działających na terenach dawnej Rosji Sowieckiej można było zlokalizować zabytkowe przedmioty wywiezione po powstaniu listopadowym w 1831 roku do Ermitażu w Sankt-Petersburgu, Muzeum Artyleryjskiego czy Moskiewskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dokładne fotografie pozwoliły na odbudowę zniszczeń wojennych przy zachowaniu oryginalnych detali. Kolekcja Fotografii jednak nie ogranicza się wyłącznie do archiwizacji zabytków. Na wielu z tych zdjęć możemy zobaczyć ujęcia do dziś uznawane za ponadczasowe, na innych zaś plebana pozującego przed wiejskim kościołem czy dzieci wracające do domu z gąskami. Obszerna kartoteka, której początki zainicjowano sto jedenaście lat temu, może zatem stanowić bogate źródło informacji również dla etnografów. Tradycję TOnZP przejęło powstałe w 1974 Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, do dziś zajmujące się ochroną, ewidencją oraz ciągłymi poszukiwaniami tych, które się dotąd nie odnalazły.