9 lutego. Edykt Zygmunta I w sprawie śmierci ks. Janusza III

9 lutego. Edykt Zygmunta I w sprawie śmierci ks. Janusza III

„...nie sztuką ani sprawą ludzką, lecz z woli Pana Wszechmogącego z tego świata zeszli...”

Powyższy cytat pochodzi ze specjalnego edyktu Zygmunta I Starego, który został wydany w trakcie sejmu piotrkowskiego 9 lutego 1527 r. Edykt był podsumowaniem prowadzonego w imieniu króla polskiego dochodzenia w sprawie zgonu ostatniego księcia mazowieckiego Janusza III oraz miał uciąć wszelkie wątpliwości co do przyczyn śmierci Janusza III. Ponieważ zarówno starszy Stanisław, jak i młodszy Janusz zmarli jako młodzieńcy cieszący się nadzwyczajną siłą fizyczną od razu pojawiły się domysły, że ktoś pomógł im zejść z tego świata. Kierując się antyczną rzymską zasadą: Is facit cui prodest (uczynił ten, komu to korzyść przyniosło) podejrzenia padły na rodzinę królewską, gdyż księstwo mazowieckie powinno w myśl prawa lennego przejść na własność Zygmunta I jako suwerena. Królowa Bona miała plan, aby zachować dalej odrębność księstwa i osadzić na nim Zygmunta Augusta. W księstwie mazowieckim podatki były wyższe niż w Koronie, a stan rycerski nie cieszył się taką ilością przywilejów jak poddani króla polskiego. W zamyśle królowej Mazowsze miało być dynastyczną domeną Jagiellonów.

Aby uciąć plotki i domysły Zygmunt I powołuje „speckomisję” złożoną z Mazowszan oraz przedstawicieli senatu. Przeprowadzili oni sekcję zwłok zmarłego Janusza III, która jednak nie wykazała udziału osób trzecich w zgonie. Nie mniej należy pamiętać, że stan wiedzy medycznej na początku XVI w. był bardzo niski zatem odpowiednia trucizna mogła zostać niewykryta. W 1953 r. krypta grobowa ostatnich książąt w archikatedrze św. Jana została otwarta. Nie przeprowadzono jednak specjalistycznych badań. Wielu badaczy sądziło, że książąt zabiła gruźlica, dziedziczną chorobę Piastów mazowieckich. Jednak stryjowie książąt oraz ich ojciec Konrad III Rudy nie zmarli na gruźlicę. Pomiędzy bajki należy raczej zaliczyć jako przyczynę śmierci hulaszczy tryb życia lub chorobę weneryczną. Zagadka śmierci ostatnich Piastów mazowieckich pozostaje zatem cały czas nierozwiązana.

Ilustrację dzisiejszego wydarzenia stanowi obraz przedstawiający Stanisława Janusza III oraz ich siostrę Annę. Przez wiele lat obraz historycy sztuki datowali obraz na rok 1520. Jednak po konserwacji z 1958 r. stało się jasnym, że jest to kopia pochodząca z I poł. XVII w. fundacji Henryka Plumhofa i Łukasza Dreny rajców warszawskich, których herby znajdują w dolnym prawym i lewym rogu.